Erken Çocukluk İlişkileri

Bebeklik ve Erken Çocukluk Döneminde Dönüm Noktaları

Gelişim süreci
The First Steps – Giulio Rosati

Yaşamımızın ilk yıllarında genetiğimiz dolayısıyla sahip olduğumuz özellikler kadar çevresel faktörlerin de önemli olduğunu ve nasıl yetiştirildiğimizin fiziksel ve ruhsal sağlığımız üzerinde büyük etkisi olduğunu biliyoruz1. Olumlu ebeveynlik yazımızda da ebeveynleri tarafından tutarlı bir şekilde ilgi ve sevgi gören çocukların, agresif ve duyarsız ebeveynleri olan çocuklara kıyasla daha mutlu ve başarılı yetişkinler olmaya daha meyilli olduklarına değinmiştik.

Her bir çocuğun eşsiz olması ebeveynlerin deneyimlerini de birbirinden farklı kılıyor olsa da çocuğun gelişim sürecindeki dönüm noktaları bize çocuk büyüdükçe hangi davranışları beklememiz gerektiği konusunda yardımcı oluyor. Gelişimin dönüm noktaları ya da mihenk taşları çocuğun gelişmekte olan nörolojik sisteminin çevre ile kurduğu etkileşimi yansıtan öngörülebilir bir sırayla edindiği belli beceriler olarak tanımlanıyor2. Bu yazımızda dönüm noktalarını fiziksel, bilişsel, sosyal-duygusal gelişim ve dil gelişimi açısından ele alacağız. Her çocuğun kendine özgü bir büyüme süreci olduğunu tekrar hatırlatıyor, bu dönüm noktalarının sizlere, çocuğunuzu ve sizi bekleyen süreç hakkında genel bir fikir vermesini ve bir problem olabileceğini düşündüğünüzde dışarıdan profesyonel destek aramanız konusunda yardımcı olmasını umuyoruz.

 Doğum – 6 Ay

  • Fiziksel Gelişim
  1. Objeleri kısa süreliğine de olsa tutabilir, objelere uzanabilir.
  2. Karnının üzerine yatarken kafasını, göğsünü kaldırabilir.
  3. Hareket eden nesnelere ya da yüzlere tepki vermeye başlar.
  4. Bu dönemin sonuna doğru objeleri tanımlayabilmek için onların hareketlerinden ziyade şekil, renk ve dokularını kullanmaya başlar.
  • Bilişsel Gelişim
  1. Yetişkinlerin surat ifadelerini o anda ya da daha sonrasında taklit etmek için uğraşır.
  2. Şans eseri sergilediği davranış ilginç ya da memnuniyet veren sonuçlara sebep olduysa o davranışı tekrarlar.
  3. Dikkati giderek daha etkili ve esnek hale gelmeye başlar.
  4. Kendi adını öğrenir ve adı söylendiğinde tepki verir.
  5. Hafızasının gelişmeye başladığını gösterir; bakım veren kişinin onu beslemek için hazırlandığını gördüğünde susar.
  6. İnsan yüzlerine karşı hassasiyet geliştirmeye başlar, tanıdık ve yabancı yüzleri ayırt edebilir. Zamanla asıl bakım veren kişinin yüz özelliklerini tanımaya başlar.
  • Dil Gelişimi
  1. Ses tonunu yükseltip alçaltabilir.
  2. Dönemin sonuna doğru Türkçe’de agulamak olarak da geçen bebekçe dili konuşmaya başlar; herhangi bir anlamı olmayan bu sesler daha çok b ve p harflerini içerir.
  3. Onun için nesnelerin isimlerini söyleyen, nesnelere işaret eden bakım vereni ile arasında ortak bir dikkat süreci oluşur. Araştırmalar ortak dikkatin gelişmesinin dil gelişimi ile yakından ilgili olduğunu söylüyor, objeler aracılığı ile kurulan ortak dikkat, çocuğun nesneler ile nesnelerin isimlerini eşleştirmesine fayda sağlıyor3.
  • Sosyal ve Duygusal Gelişim
  1. İnsanların onunla oynaması hoşuna gider ve bu durum kesintiye uğradığında hoşnutsuzluğunu belli edebilir.
  2. Birinin bir davranışına (ses çıkarması, gülmesi) karşılık olarak gülmesi anlamına gelen sosyal gülümseme adı verilen davranışı göstermeye başlar.
  3. Pozitif ve negatif duyguları surat ifadeleri ya da ses tonları yardımıyla ayırt etmeye başlar.
  4. Bakım vereni ile daha çok etkileşime girer; ona daha çok gülümser ve onunla daha çok iletişim kurmaya çalışır.
  5. Ağladığında sorun çözüldükçe güvende hisseder ve bu sayede ana bakım vereni ile arasında bağlanma oluşmaya başlar.

7 – 12 Ay

 Fiziksel Gelişim

  1. Yardım almadan oturabilir, emekleyebilir.
  2. Ayağa kalkmak için kendini zorlar, eşyalara tutunarak ya da birinin desteğiyle yürüyebilir. Birçok çocuk, ilk adımlarını ilk yaşına girdiği sıralarda atar.
  3. Giderek yetişkinler gibi bir uyku düzeni edinmeye başlar.
  •  Bilişsel Gelişim
  1. Saklanan bir objeyi kolaylıkla bulabilir.
  2. Bir nesnenin adı söylendiğinde onun olduğu resme bakar.
  3. Kasıtlı ve bir amaç içeren davranışlar sergilemeye başlar.
  4. Objeleri amaçları doğrultusunda kullanabilir.
  • Dil Gelişimi
  1. Bu dönemin sonuna doğru istediği şeyi ifade etmek için elini, kolunu kullanabilir veya ona doğru yönelebilir.
  2. Anlamsız hecelerin yanı sıra “anne, baba” gibi anlamlı sesleri çıkarabilir, heyecanınızı fark ettiğinde bu kelimelerin bir şey ifade ettiğini fark edebilir. Bu süreçte söylediklerine cevap vermek ya da sorular sorup cevap beklemek çocuğun iletişimin iki taraflı olduğunu öğrenmesine oldukça katkı sağlar4.
  • Sosyal ve Duygusal Gelişim
  1. Gülümsemelerin sayısında ve ifade ettiği anlamda bir artış olur.
  2. Öfke ve korku duygularının yoğunluğunda artış olur.
  3. Yabancı korkusu (stranger anxiety) ve ayrılma kaygısı (separation anxiety) oluşmaya başlar.
  4. Keşfetmek istediğinde bakım veren kişiyi güvenli alan olarak görür.
  5. Sosyal referans alma (social referencing) davranışını gösterir. Sosyal referans alma davranışı bebeğin karşı karşıya kaldığı durumlarda kendi davranışını regüle edebilmek için  bir yetişkinin o duruma verdiği tepkileri kullanmasıdır5 . Bu davranış, bebeklerin dünyayı anlamlandırmaya çalışırken kullandığı başlıca mekanizmalardan biridir.

19 – 24 Ay

  • Fiziksel Gelişim
  1. Tek başına yürüyebilir.
  2. Koşmaya ve zıplamaya başlar.
  3. Küçük objeleri rahatlıkla kullanabilir.
  • Bilişsel Gelişim
  1. Taklit etme bu dönemdeki öğrenme sürecinin önemli bir parçasıdır. Birinci yaşında olduğu gibi objeleri sadece tutmak yerine onları kullanıyormuş gibi yapabilir (tarağı saçına sürmesi vb.). Gündelik hayatta sıklıkla gerçekleşen basit eylemlerin olduğu -mış gibi oyunları (evcilik vb.) oynayabilir.
  2. Objeleri renklerine ya da şekillerine göre sınıflandırabilir.
  3. Görüş alanı dışındayken saklanan nesneleri bulabilir.
  • Dil Gelişimi
  1. Kullandığı kelimelerin sayısı giderek artar. Bu dönemdeki dil gelişiminde diğer dönemlere kıyasla daha büyük oranda bir çeşitlilik görülür4. Bazı çocuklar mizaçları gereği diğerlerinden daha çok konuşabilir, daha çok konuşan çocuklar daha zekidir gibi bir genellemeden kaçınmak gerekir. Oldukça sessiz görünen çocuklar da konuşkan çocuklar kadar kelime bilgisine sahip olabilir. Bu nedenle çocuğunuzun dil becerilerini diğer çocuklarla kıyaslamaktan kaçınmalısınız.
  2. İki kelimeyi yan yana kullanabilir ya da bir kelime ve jesti birleştirebilir.
  • Sosyal ve Duygusal Gelişim
  1. Diğer insanlardan ayrı olduğunu fark eder ve bu doğrultuda benlik bilinci gerektiren duyguları (utanç, suçluluk, gururlanma vb.) hisseder.
  2. Bakım vereninin yokluğu ile daha iyi başa çıkmaya başlar, ayrılma kaygısı azalır.
  3. Kendi fotoğrafını fark edebilir. Bu dönemin sonuna doğru kendinden adıyla ya da zamir kullanarak bahseder.
  4. Başkalarının davranışlarını taklit edebilir.

 

Erken Çocukluk Dönemi Gelişim Süreci

2 Yaş

  • Fiziksel Gelişim
  1. Bebeklik dönemine göre kilosunda ve boyundaki artış hızı daha yavaştır.
  2. Denge gelişir, yürüyüşü akışkan, düzgün bir hale gelir. Yürürken büyük bir oyuncağı ya da birden fazla oyuncağı taşıyabilir.
  3. Sekebilir, zıplayabilir, üst vücudunu kullanarak nesneleri fırlatabilir ya da yakalayabilir.
  • Bilişsel Gelişim
  1. Sosyodramatik oyunların (çocuğun başka roller üstlenerek oynadığı oyunlar) oynanma sıklığında artış olur ve oyunlar daha kompleks hale gelir.
  2. Sayıları öğrenebilir.
  3. Tanıma hafızası gelişir.
  • Dil Gelişimi
  1. Basit yönergeleri takip edebilir.
  2. Konuşma sırasında duyduğu kelimeleri tekrar edebilir.
  3. Aşina olduğu kişilerin, objelerin ve bazı vücut bölümlerinin isimlerini söyleyebilir.
  • Sosyal ve Duygusal Gelişim
  1. Yetişkinlerin ve diğer çocukların davranışlarını taklit eder.
  2. Diğer çocukların kendine eşlik etmesine karşı aşırı heveslidir.
  3. Karşı koyan davranışlar göstermeye başlar, bağımsız davranma isteği artar.

3-4 Yaş

  • Fiziksel Gelişim
  1. Gün içinde uyumaya ihtiyaç duymayabilir.
  2. Tek ayak üstünde sekebilir, merdivenleri destek almadan çıkıp inebilir.
  3. Makas kullanabilir, insan vücudunu 2-3 parça halinde çizebilir. Daireler ve kareler çizebilir.
  • Bilişsel Gelişim
  1. Saymanın mantığını anlayabilir, ona kadar saymayı öğrenebilir.
  2. Bazı renklerin adını öğrenir.
  3. Dikkatini  daha uzun süre bir olaya verebilir.
  4. Zaman algısı gelişir.
  5. Bir hikayenin belli bölümlerini hatırlayabilir.
  • Dil Gelişimi
  1. Bazı dilbilgisi kurallarını öğrenir, bildiği kuralları dildeki istisnalara da uygular.
  2. Yabancı insanların da anlayabileceği bir açıklıkta konuşabilir.
  3. Hikayeler anlatabilir.
  • Sosyal ve Duygusal Gelişim
  1. Kendisini, gözlemlenebilen özellikleri ve belli duyguları aracılığı ile tanımlamaya başlar.
  2. Diğer çocuklarla etkileşimi artar, ilk arkadaşlıklarını hoşuna giden oyunlar ve oyuncak paylaşımı üzerinden kurmaya başlar.
  3. Sorunların çözümü konusunda uzlaşılabilir. Duygusal regülasyonu gelişir.
  4. Aşina olmadığı birçok görüntünün “canavar, öcü” olacağını düşünür. Gerçek olmayan ile gerçeği ayırmakta zorlanır.

5-6 Yaş

  • Fiziksel Gelişim
  1. Süt dişleri dökülmeye başlar.
  2. Atma ve yakalama davranışları olgunlaşmıştır.
  3. Ayakkabılarını bağlayabilir. Yardım almadan üzerini değiştirebilir.
  4. Kalem tutabilir, ismini yazmayı deneyebilir. Bazı sayıları, kelimeleri kopya edip yazabilir.
  • Bilişsel Gelişim
  1. Dikkat ve planlama becerileri gelişmeye devam eder.
  2. Büyülü şeylere olan inancı azalmaya başlar.
  3. On ya da daha fazla objeyi sayabilir.
  • Dil Gelişimi
  1. Harflerin ve seslerin belli bir sistematiği olduğunu anlar.
  2. Dilbilgisi kurallarının çoğunu başarıyla kullanır. Gelecek zaman kullanabilir.
  3. Beş kelimeden fazla kelimeyle kurulmuş cümleler kurabilir.
  • Sosyal ve Duygusal Gelişim
  1. Diğer insanların duygularını tahmin etme, yorumlama ve etkileme becerileri gelişir.
  2. Ahlakla ilişkilendirilebilecek birçok kural ve davranış edinmeye başlar.
  3. Arkadaşlarını memnun etmek ve onlar tarafından sevilmek ister.
  4. Cinselliğin farkına varır.
  5. Gerçekliği ve gerçek olmayanı birbirinden ayırabilir.

 

Doğumundan 6 yaşına kadar bir çocuğun gelişim süreci kabaca bu şekilde seyrediyor. Özellikle ilk defa ebeveyn olan insanlar için bir çocuğun yetişme süreci birçok bilinmezlik ve sürpriz ile dolu olabilir. Bahsettiğimiz dönüm noktaları bu süreci biraz daha açıklığa kavuştursa da bebek büyütme sürecinde faydalı olabileceğini düşündüğümüz konularla ilgili yazmaya devam edeceğiz. Bizi okumaya devam edin!

 

Not: Listenen dönüm noktaları için Laura Berk’in Infants and Children: Prenatal through middle childhood kitabından faydalanılmıştır6.

 

Yazan: Pelin Gömleksiz

Düzenleyen: Dr. Gizem Sürenkök

 

Kaynaklar

[1] Mustard JF. Early Brain Development and Human Development. In: Tremblay RE, Boivin M, Peters RDeV, eds. Encyclopedia on Early Childhood Development [online]. http://www.child-encyclopedia.com/importance-early-childhood-development/according-experts/early-brain-development-and-human. Published February 2010. Accessed November 1, 2019.

[2] Dosman, C. F., Andrews, D., & Goulden, K. J. (2012). Evidence-based milestone ages as a framework for developmental surveillance. Paediatrics & child health, 17(10), 561-568.

[3] Morales, M., Mundy, P., Delgado, C. E. F., Yale, M., Messinger, D., Neal, R., & Schwartz, H. K. (2000). Responding to joint attention across the 6- through 24-month age period and early language acquisition. Journal of Applied Developmental Psychology, 21(3), 283-298.

http://dx.doi.org/10.1016/S0193-3973(99)00040-4

[4] Harstad, E., & Albers-Prock, L. (2011). Caring for Your Baby and Young Child: Birth to Age 5, Fifth Edition. Journal of Developmental & Behavioral Pediatrics, 32(2), 102. doi:10.1097/dbp.0b013e3182040ec8

[5] Hertenstein, M. J. (2011). Social Referencing. Encyclopedia of Child Behavior and Development, 1403-1404.

[6] Berk, L. E. (2005). Infants and children: Prenatal through middle childhood. Pearson Education: New Zealand.