Erken Çocukluk İlişkileri

Bobo Doll Deneyi: Çocuklar Gözlemleyerek Öğrenir Mi?

cocuk gözlemi
Scenes from Bobo Doll Experiment

“Ah bu çocuk hep televizyondan öğreniyor böyle şeyleri!”. Bu cümleye hepimiz muhakkak hayatımızın bir yerinde en az bir ebeveynin konuşmasında denk gelmişizdir. Örümcek Adam’a özenip uçmaya çalışan ya da Kurtlar Vadisi’ndeki Polat Alemdar gibi davranan çocuklara hangimiz şahit olmadık? 1961 yılında Albert Bandura ve çalışma arkadaşlarının yaptığı çalışma tam da bu konuya parmak basarken, aynı zamanda psikoloji alanında çığır açan çalışmalardan biri olarak kabul görüyor. Çocukların yetişkinlerden gördüğü şiddet davranışlarını taklit ettiklerini gösteren bu çalışma çocukların televizyonda veya başka mecralarda gördükleri şiddet içerikli davranışları taklit edebildiklerini gösteriyor. Çalışmanın sonuçları, Bandura’nın gözlemleyerek öğrenmenin davranış üzerindeki etkisini vurgulayan sosyal öğrenme teorisini de destekliyor1.

Deney

Albert Bandura, Dorothea Ross ve Sheila A. Ross, Standford Üniversitesi Anaokulu’ndaki 3-6 yaş arasındaki 36 erkek, 36 kız çocuğundan deney örneklemi oluşturdular. Deney öncesi, çocukları gözlemleyerek agresyon seviyelerini 5 puanlık bir skala üzerinden ölçtüler. Puanlayıcılar arası güvenilirliği sağlayabilmek için çocukların 51’ini iki farklı gözlemci birbirinden bağımsız olarak puanladı. Gözlemcilerin puanları karşılaştırıldığında güvenilirliğin yüksek ölçüde sağlandığı ve gözlemcilerin çocukların davranışları hakkında çok benzer görüşlerde olduğu bulundu. Benzerliğin sağlanmış olması deneyin güvenilirliği açısından çok değerli. Bu puanları göz önünde bulundurarak her grubun agresyon seviyelerinin yakın olmasını sağladılar. 

Laboratuvarda yürütülen bu deneyde 72 çocuk 3 ayrı gruba eşit sayıda ve kız erkek sayısı da eşit olarak bölündü.  Bir gruba saldırgan rol model gösterilirken diğer bir gruba saldırgan olmayan rol model gösterilirdi. Son grup da kontrol grubu olarak tutuldu. İlk gruptaki 6 kız çocuğu ve 6 erkek çocuğuna saldırgan kadın rol model ve 6 kız çocuğu ve 6 erkek çocuğuna saldırgan erkek rol model gösterildi. Bu rol modeller bir hacıyatmaza 10 dakika boyunca çeşitli saldırgan davranışlar sergilediler. Bazen ona bir çekiçle vurdular, bazen ise bağırıp onu  havada savurdular. Diğer grupta ise 6 kız ve 6 erkek çocuğu saldırgan olmayan kadın rol modeli; kalan 6 kız ve 6 erkek çocuğu ise saldırgan olmayan erkek rol modeli 10 dakika süresince izlediler. Saldırgan olmayan rol modeller usulca ve nazikçe çeşitli oyuncaklarla oynadılar, hacıyatmaza herhangi bir şekilde şiddet göstermediler. Kalan 24 çocuğa ise herhangi bir rol model gösterilmedi. 

Sonrasında tüm çocuklar içlerinde güzel oyuncaklar olan odalara ayrı ayrı alındı. Çocuklar oyuncaklarla oynamaya başladıklarında ise bir araştırmacı gelip o oyuncakların kendisinin en sevdiği oyuncaklar olduğunu ve onları başka çocukların oynaması için ayırmaya karar verdiğini söyledi. Bunu çocuklarda hafif saldırganlık dürtüsü oluşturmak amacıyla yaptılar. Sonrasında çocukları başka bir odaya aldılar. Bu odada çay seti, pastel boyalar, üç peluş ayıcık ve plastik çiftlik hayvanları gibi şiddet unsuru içermeyen oyuncaklar, tokmak, delikli tahta, oyuncak tabanca gibi şiddet unsuru içeren oyuncaklar, yaklaşık 1 metre uzunluğunda bir hacıyatmaz ve gözlemcilerin çocukları izleyebilmesi için tek taraflı bir ayna bulunuyordu. 

Araştırma Ne Gösterdi?

Çocukların odada bulundukları 20 dakika süresince gösterdikleri davranışlar gözlemciler tarafından puanlandı. Çıkan sonuçlar ise şöyle: Saldırgan rol modelleri izleyen çocuklar diğer gruplardaki çocuklara göre daha fazla saldırgan davranışlar sergiledi. Şiddetli modeli izleyen kız çocukları eğer model erkekse daha çok fiziksel şiddet uyguladılar, model kadınsa uyguladıkları sözel şiddet daha fazlaydı. Erkek çocuklarında fiziksel şiddet davranışlarını taklit etme sıklığı kız çocuklarına göre daha fazlaydı. Erkek çocuklarında hemcinsleri olan modelleri daha çok taklit etme eğiliminde oldukları bulundu ama kız çocukları için böyle bir sonuca varılmadı2. Çalışmanın sonuçları Bandura’nın çocukların sosyal davranışlarını -şiddet gibi- gözlem yoluyla başkalarından öğrendiğini savunan Sosyal Öğrenme Teorisi’ni destekledi3.

Not: Araştırma ilginizi çektiyse bu linki kullanarak ilgili videoları seyredebilirsiniz.

Yazan: İlayda Dursun

Düzenleyen: Dr. Gizem Sürenkök

Kaynaklar

1 Artino Jr, A. R. (2007). Bandura, Ross, and Ross: Observational Learning and the Bobo Doll. Online Submission.

2 Bandura, A., Ross, D. & Ross, S.A. (1961). Transmission of aggression through imitation of aggressive models. Journal of Abnormal and Social Psychology, 63, 575-82.

3 Bandura, A. (1977). Social Learning Theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.