Arkadaşlık İlişkileri

Schadenfreude: Başkalarının Talihsizliğinden Keyif Almak

Women on the Street – Pyke Koch(1962)

Başkalarının başarısızlığından ya da talihsizliğinden keyif alma durumunu tam olarak açıklayan bir kelime ne İngilizce ne de Türkçe’de bulunuyor.  Fakat literatürde bu durumu tam olarak açıklayan Almanca bir kelime var: schadenfreude.  Zaman zaman imrenme duygusuyla açıklanmaya çalışılan schadenfreude duygusu, yani başkalarının başına gelen kötü şeylerden hoşnut olma durumu, sebebi her ne olursa olsun sosyal açıdan kabul edilemez ve kötü niyetli  bir tutum olarak görülebiliyor1. Ancak araştırmalar gösteriyor ki, schadenfreude aslında insan gelişiminin en erken dönemlerinde oluşmaya başlıyor.

Araştırmalara göre 4 yaşındaki bir çocuk, bir diğer çocuğun çamura düşmesine gülüyor; eğer çamura düşen çocuk, kendi arkadaş grubunun oyuncaklarını bozan türde bir çocuksa, çamura düşmesini görmekten daha da fazla zevk alıyor2. 7 yaşından itibaren ise çocuklar, bir oyunda berabere kalmaktansa, rakiplerinin kaybetmesi durumunda oyundan daha fazla zevk almaya başlıyorlar3. 2013 yılında yapılan en güncel araştırmalardan birinde, çocuklar kendileriyle aynı yemek zevkine sahip olmayan kuklalara zarar verilmesini izlemeyi kendileriyle aynı yemek zevkine sahip kuklalara zarar verilmesini izlemeye tercih ediyorlar4. Bütün bu araştırmalar schadenfreude’nın aslında kompleks bir duygu olduğunu ve çok erken yaşlarda gelişmeye başladığını bize gösteriyor.

Başkalarının başına gelen kötü şeylerden zevk almanın ilk koşulu insandışılaştırma (dehumanization).  İnsandışılaştırma deyince her ne kadar korkunç senaryolar aklımıza gelse de aslında hepimizin yaptığı bir şey olmaktan fazlası değil. İnsanlar kendi gruplarını diğer gruplara kıyasla daha insancıl özelliklere sahip olarak görme eğilimindedirler5.

Schadenfreude’nın kökeninde farklı koşullar yatmaktadır. Bunlardan biri başına talihsizlik gelen kişinin talihsizliğinden çıkar sağlamaktır. İnsanlar kendileri ve diğerlerini ben ve öteki, kendi-grubum ve yabancı-grup olarak kategorilere ayırmaya yönelik doğal bir eğilime sahiptirler. İnsanlar kendilerini güçlü bir şekilde bir gruba ait hissettiklerinde grup çıkarlarını, kişisel çıkarlarından üstün tutmakta sorun görmüyorlar6. Dolayısıyla yabancı grubun başına gelen talihsizlik, kendi grubuna bir çıkar sağlıyorsa, schadenfreude oluşabiliyor. Bir diğer koşul ise başına talihsizlik gelen kişinin veya grubun bu talihsizliği hak etmiş olması. Hak etme durumunda schadenfreude duygusu, kişide evrensel simetri ve denge durumuna ulaşmış olmaktan zevk almak olarak açıklanıyor6. Schadenfreude’nın kökeninde bulunan en önemli sebep ise imrenme duygusu çünkü imrenme ve schadenfreude aynı duygu karışımlarından oluşuyorlar: kendini aşağıda görme, karşı tarafa düşmanlık ve kin6. Yine schadenfreude ve imrenme hissedildiğinde, ikisi de aynı duygulara yol açmaktadır: suçluluk, utanç, bastırma ve özlem. İmrenme duygusu hakkında daha fazla okumak isterseniz Kıskançlık ve İmrenme Birbirinden Nasıl Ayrılır? yazımıza bir göz atabilirsiniz.

Ne kadar inkar edersek edelim, hepimiz bazen diğerlerinin başına gelen kötü şeylerden veya onların talihsizliklerinden zevk alıyoruz. Yapılan bir araştırmada insanlara, başlarına kötü bir şey gelen insanlar gösteriliyor ve yanak kasları makineyle takip ediliyor. İnsanlar “vah vah, üzücü” gibi kelimeler kullansa ve bunu dile getirse de katılımcıların çoğunun yanak kaslarının gülümseme şeklinde belirsizce kasıldığını bulunuyor7. Bu da bize schadenfreude duygusunun aslında ne kadar yaygın ve doğal ama aynı zamanda, sosyal olarak onaylanmadığı için, bir o kadar da saklamamız gereken bir duygu olduğunu tekrar hatırlatıyor.

Yazan: Berk Bilmez

Düzenleyen: Gizem Sürenkök

Kaynaklar

[1] Ben-Zeev, A. (2009, January 30). Why Are We Pleased With Others’ Misfortune? Retrieved from https://www.psychologytoday.com/us/blog/in-the-name-love/200901/why-are-we-pleased-others-misfortune

[2] Schulz K, Rudolph A, Tscharaktschiew N, Rudolph U. (2013). Daniel Has Fallen Into A Muddy Puddle-Schadenfreude Or Sympathy? British Journal of Developmental Psychology, 31(4), 363-78.

[3] Steinbeis N, Singer T. (2013). The Effects Of Social Comparison On Social Emotions And Behavior During Childhood: The Ontogeny Of Envy And Schadenfreude Predicts Developmental Changes İn Equity-Related Decisions. Journal of Experimental Child Psychology, 115(1), 198-209

[4] Kiley Hamlin, J., Mahajan, N., Liberman, Z., & Wynn, K. (2013). Not Like Me = Bad: Infants Prefer Those Who Harm Dissimilar Others. Psychological Science, 24(4), 589–594.

[5] Haslam, N., & Loughnan, S. (2014). Dehumanization and Infrahumanization. Annual Review of Psychology, 65, 399-423.

[6] Smith, R. H., Powell, C. A. J., Combs, D. J. Y., & Schurtz, D. R. (2009). Exploring The When And Why Of Schadenfreude. Social and Personality Psychology Compass, 3(4), 530-546.

[7] Cikara, M., & Fiske, S. T. (2013). Their Pain, Our Pleasure: Stereotype Content And Schadenfreude. Annals of the New York Academy of Sciences, 1299, 52-9.

 

Reklamlar